LUẬT SỬA ĐỔI, BỔ SUNG MỘT SỐ ĐIỀU CỦA LUẬT TRỢ GIÚP PHÁP LÝ NĂM 2026: MỞ RỘNG ĐỐI TƯỢNG THỤ HƯỞNG, BẢO ĐẢM QUYỀN TIẾP CẬN CÔNG LÝ
Ngày 23 tháng 4 năm 2026, Quốc hội khóa XVI thông qua Luật số 05/2026/QH16 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý. Luật có hiệu lực thi hành từ ngày 01 tháng 01 năm 2027, với nhiều quy định mới về người được trợ giúp pháp lý, tổ chức và người thực hiện trợ giúp pháp lý, cơ chế phối hợp trong hoạt động tố tụng, chuyển đổi số và bảo đảm nguồn lực thực hiện.
Những sửa đổi này góp phần hoàn thiện chính sách trợ giúp pháp lý của Nhà nước, tạo điều kiện thuận lợi hơn để người dân, nhất là các nhóm yếu thế, tiếp cận dịch vụ pháp lý miễn phí và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình.
1. Mở rộng đối tượng được trợ giúp pháp lý, tăng cường bảo vệ nhóm yếu thế
Một trong những điểm mới quan trọng của Luật số 05/2026/QH16 là sửa đổi Điều 7 Luật Trợ giúp pháp lý, quy định 14 nhóm người được trợ giúp pháp lý. Bên cạnh việc kế thừa các nhóm đối tượng đã được pháp luật quy định, Luật mở rộng diện thụ hưởng và cụ thể hóa điều kiện áp dụng đối với một số nhóm.
Theo đó, các nhóm người được trợ giúp pháp lý bao gồm: người có công với cách mạng và thân nhân thuộc diện luật định; người thuộc hộ nghèo, hộ cận nghèo; người nhiễm chất độc da cam; người khuyết tật; trẻ em; người dân tộc thiểu số cư trú ở vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn và người dân tộc thiểu số rất ít người; một số người cao tuổi, người bị bạo lực trong vụ việc bạo lực gia đình, người nhiễm HIV đang hưởng trợ cấp xã hội hằng tháng; người lao động có thu nhập thấp là người bị buộc tội, bị hại; người gặp khó khăn đột xuất do thiên tai hoặc hỏa hoạn trong vụ việc liên quan trực tiếp đến khắc phục hậu quả; người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi thuộc các trường hợp luật định; nạn nhân, người đang được xác định là nạn nhân mua bán người và người dưới 18 tuổi đi cùng; cá nhân bị thiệt hại thuộc trường hợp quy định của pháp luật về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước; người nước ngoài theo điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên và các đối tượng khác theo quy định của pháp luật.
Đáng chú ý, việc bổ sung người thuộc hộ cận nghèo, người dân tộc thiểu số rất ít người, người lao động có thu nhập thấp là người bị buộc tội, bị hại và người gặp khó khăn đột xuất do thiên tai, hỏa hoạn thể hiện sự quan tâm của Nhà nước đối với những trường hợp cần được hỗ trợ pháp lý. Đối với một số nhóm, Luật mở rộng quyền được trợ giúp pháp lý theo hướng không phụ thuộc vào điều kiện khó khăn về tài chính như trước đây.
1. Mở rộng đối tượng được trợ giúp pháp lý, tăng cường bảo vệ nhóm yếu thế
Một trong những điểm mới quan trọng của Luật số 05/2026/QH16 là sửa đổi Điều 7 Luật Trợ giúp pháp lý, quy định 14 nhóm người được trợ giúp pháp lý. Bên cạnh việc kế thừa các nhóm đối tượng đã được pháp luật quy định, Luật mở rộng diện thụ hưởng và cụ thể hóa điều kiện áp dụng đối với một số nhóm.
Theo đó, các nhóm người được trợ giúp pháp lý bao gồm: người có công với cách mạng và thân nhân thuộc diện luật định; người thuộc hộ nghèo, hộ cận nghèo; người nhiễm chất độc da cam; người khuyết tật; trẻ em; người dân tộc thiểu số cư trú ở vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn và người dân tộc thiểu số rất ít người; một số người cao tuổi, người bị bạo lực trong vụ việc bạo lực gia đình, người nhiễm HIV đang hưởng trợ cấp xã hội hằng tháng; người lao động có thu nhập thấp là người bị buộc tội, bị hại; người gặp khó khăn đột xuất do thiên tai hoặc hỏa hoạn trong vụ việc liên quan trực tiếp đến khắc phục hậu quả; người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi thuộc các trường hợp luật định; nạn nhân, người đang được xác định là nạn nhân mua bán người và người dưới 18 tuổi đi cùng; cá nhân bị thiệt hại thuộc trường hợp quy định của pháp luật về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước; người nước ngoài theo điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên và các đối tượng khác theo quy định của pháp luật.
Đáng chú ý, việc bổ sung người thuộc hộ cận nghèo, người dân tộc thiểu số rất ít người, người lao động có thu nhập thấp là người bị buộc tội, bị hại và người gặp khó khăn đột xuất do thiên tai, hỏa hoạn thể hiện sự quan tâm của Nhà nước đối với những trường hợp cần được hỗ trợ pháp lý. Đối với một số nhóm, Luật mở rộng quyền được trợ giúp pháp lý theo hướng không phụ thuộc vào điều kiện khó khăn về tài chính như trước đây.
Việc mở rộng đối tượng thụ hưởng góp phần giảm rào cản về kinh tế, hoàn cảnh và điều kiện tiếp cận dịch vụ pháp lý. Để chính sách phát huy hiệu quả, cần tăng cường tuyên truyền để người dân nhận biết mình có thuộc diện được trợ giúp pháp lý hay không, đồng thời hướng dẫn cách liên hệ với Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước khi có nhu cầu.
2. Hoàn thiện tổ chức, nâng cao chất lượng đội ngũ thực hiện trợ giúp pháp lý
Luật sửa đổi, bổ sung các quy định về tổ chức Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước, tiêu chuẩn trợ giúp viên pháp lý và cộng tác viên trợ giúp pháp lý.
Theo đó, Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước có thể có Chi nhánh. Căn cứ điều kiện kinh tế - xã hội và nhu cầu trợ giúp pháp lý tại địa phương, Chủ tịch UBND cấp tỉnh quyết định thành lập Chi nhánh; tổ chức, hoạt động và trình tự, thủ tục thành lập, giải thể, sáp nhập được thực hiện theo quy định của Chính phủ. Quy định này tạo điều kiện để địa phương chủ động tổ chức mạng lưới trợ giúp pháp lý phù hợp với nhu cầu thực tế, góp phần đưa dịch vụ đến gần người dân hơn.
Về tiêu chuẩn trợ giúp viên pháp lý, Luật quy định người được bổ nhiệm phải là công dân Việt Nam, viên chức của Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước, có phẩm chất đạo đức tốt, trình độ cử nhân luật trở lên, đã được đào tạo nghề luật sư hoặc được miễn đào tạo nghề luật sư, đã qua thời gian tập sự hành nghề luật sư hoặc tập sự trợ giúp pháp lý, trừ trường hợp đã từng là trợ giúp viên pháp lý, và có sức khỏe bảo đảm thực hiện nhiệm vụ. Luật cũng quy định cụ thể thẩm quyền bổ nhiệm, cấp thẻ, miễn nhiệm và thu hồi thẻ trợ giúp viên pháp lý.
Đối với cộng tác viên trợ giúp pháp lý, Luật mở rộng nguồn nhân lực có thể tham gia, trong đó có người đã nghỉ hưu hoặc thôi việc từng đảm nhiệm một số chức danh tư pháp, vị trí công tác pháp luật và viên chức đáp ứng điều kiện luật định. Việc huy động đội ngũ có chuyên môn, kinh nghiệm thực tiễn góp phần bổ sung nguồn lực, nâng cao chất lượng và khả năng đáp ứng nhu cầu trợ giúp pháp lý tại địa phương.
Theo đó, Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước có thể có Chi nhánh. Căn cứ điều kiện kinh tế - xã hội và nhu cầu trợ giúp pháp lý tại địa phương, Chủ tịch UBND cấp tỉnh quyết định thành lập Chi nhánh; tổ chức, hoạt động và trình tự, thủ tục thành lập, giải thể, sáp nhập được thực hiện theo quy định của Chính phủ. Quy định này tạo điều kiện để địa phương chủ động tổ chức mạng lưới trợ giúp pháp lý phù hợp với nhu cầu thực tế, góp phần đưa dịch vụ đến gần người dân hơn.
Về tiêu chuẩn trợ giúp viên pháp lý, Luật quy định người được bổ nhiệm phải là công dân Việt Nam, viên chức của Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước, có phẩm chất đạo đức tốt, trình độ cử nhân luật trở lên, đã được đào tạo nghề luật sư hoặc được miễn đào tạo nghề luật sư, đã qua thời gian tập sự hành nghề luật sư hoặc tập sự trợ giúp pháp lý, trừ trường hợp đã từng là trợ giúp viên pháp lý, và có sức khỏe bảo đảm thực hiện nhiệm vụ. Luật cũng quy định cụ thể thẩm quyền bổ nhiệm, cấp thẻ, miễn nhiệm và thu hồi thẻ trợ giúp viên pháp lý.
Đối với cộng tác viên trợ giúp pháp lý, Luật mở rộng nguồn nhân lực có thể tham gia, trong đó có người đã nghỉ hưu hoặc thôi việc từng đảm nhiệm một số chức danh tư pháp, vị trí công tác pháp luật và viên chức đáp ứng điều kiện luật định. Việc huy động đội ngũ có chuyên môn, kinh nghiệm thực tiễn góp phần bổ sung nguồn lực, nâng cao chất lượng và khả năng đáp ứng nhu cầu trợ giúp pháp lý tại địa phương.
3. Nâng cao hiệu quả giải quyết vụ việc, bảo đảm quyền của người được trợ giúp pháp lý
Luật hoàn thiện các quy định về yêu cầu, thụ lý vụ việc, tư vấn pháp luật, đại diện ngoài tố tụng, phối hợp xác minh, chuyển vụ việc và kiến nghị trong hoạt động trợ giúp pháp lý.
Đáng chú ý, Luật quy định cơ chế tạo điều kiện thụ lý vụ việc kịp thời trong trường hợp cần bảo vệ ngay quyền và lợi ích hợp pháp của người yêu cầu, như vụ việc sắp hết thời hiệu khởi kiện, sắp đến ngày xét xử hoặc trường hợp cần tránh thiệt hại cho người được trợ giúp pháp lý. Việc thụ lý và bổ sung hồ sơ phải thực hiện theo điều kiện, trình tự do Luật quy định. Cơ chế này góp phần hạn chế nguy cơ người dân bị mất quyền hoặc chịu thiệt hại do chậm hoàn thiện giấy tờ.
Luật cũng hoàn thiện cơ chế phối hợp xác minh thông tin giữa các tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý ở những địa phương khác nhau; bổ sung quy định về chuyển vụ việc, bảo đảm tính liên tục trong quá trình hỗ trợ người dân. Quyền kiến nghị bằng văn bản của tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý và trách nhiệm trả lời của cơ quan nhận kiến nghị được quy định rõ hơn, góp phần nâng cao hiệu quả phối hợp và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người được trợ giúp pháp lý.
Đáng chú ý, Luật quy định cơ chế tạo điều kiện thụ lý vụ việc kịp thời trong trường hợp cần bảo vệ ngay quyền và lợi ích hợp pháp của người yêu cầu, như vụ việc sắp hết thời hiệu khởi kiện, sắp đến ngày xét xử hoặc trường hợp cần tránh thiệt hại cho người được trợ giúp pháp lý. Việc thụ lý và bổ sung hồ sơ phải thực hiện theo điều kiện, trình tự do Luật quy định. Cơ chế này góp phần hạn chế nguy cơ người dân bị mất quyền hoặc chịu thiệt hại do chậm hoàn thiện giấy tờ.
Luật cũng hoàn thiện cơ chế phối hợp xác minh thông tin giữa các tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý ở những địa phương khác nhau; bổ sung quy định về chuyển vụ việc, bảo đảm tính liên tục trong quá trình hỗ trợ người dân. Quyền kiến nghị bằng văn bản của tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý và trách nhiệm trả lời của cơ quan nhận kiến nghị được quy định rõ hơn, góp phần nâng cao hiệu quả phối hợp và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người được trợ giúp pháp lý.
4. Đẩy mạnh chuyển đổi số, tăng cường phối hợp trong hoạt động tố tụng
Một điểm mới quan trọng của Luật là hoàn thiện cơ sở pháp lý cho việc ứng dụng công nghệ thông tin, công nghệ số trong quản lý và thực hiện trợ giúp pháp lý.
Bộ Tư pháp có trách nhiệm xây dựng, quản lý, vận hành, nâng cấp hệ thống thông tin, cơ sở dữ liệu trợ giúp pháp lý; tổ chức kết nối, tích hợp, chia sẻ dữ liệu trên Cổng Pháp luật quốc gia. Các bộ, cơ quan ngang bộ, UBND cấp tỉnh và cơ quan liên quan có trách nhiệm phối hợp tạo lập, tích hợp, chia sẻ, khai thác và sử dụng dữ liệu theo quy định của pháp luật.
Đặc biệt, Luật luật hóa cơ chế phối hợp liên ngành và trực trợ giúp pháp lý tại Tòa án nhân dân, trong điều tra hình sự. Các cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng, cơ quan tiến hành tố tụng có trách nhiệm phối hợp, tạo điều kiện để người thuộc diện được trợ giúp pháp lý thực hiện quyền của mình và để người thực hiện trợ giúp pháp lý tham gia tố tụng theo quy định.
Luật cũng xác định trách nhiệm của chính quyền cấp xã trong phối hợp với Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước. Đây là cơ sở quan trọng để tăng cường phát hiện, giới thiệu người thuộc diện được trợ giúp pháp lý, nhất là người nghèo, người khuyết tật, trẻ em, đồng bào dân tộc thiểu số và người sinh sống ở địa bàn khó khăn.
Việc triển khai các quy định mới cần gắn với nâng cao năng lực số, bảo đảm an toàn thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân và tăng cường phối hợp giữa Sở Tư pháp, Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước, cơ quan Công an, Viện Kiểm sát nhân dân, Tòa án nhân dân và UBND cấp xã.
Bộ Tư pháp có trách nhiệm xây dựng, quản lý, vận hành, nâng cấp hệ thống thông tin, cơ sở dữ liệu trợ giúp pháp lý; tổ chức kết nối, tích hợp, chia sẻ dữ liệu trên Cổng Pháp luật quốc gia. Các bộ, cơ quan ngang bộ, UBND cấp tỉnh và cơ quan liên quan có trách nhiệm phối hợp tạo lập, tích hợp, chia sẻ, khai thác và sử dụng dữ liệu theo quy định của pháp luật.
Đặc biệt, Luật luật hóa cơ chế phối hợp liên ngành và trực trợ giúp pháp lý tại Tòa án nhân dân, trong điều tra hình sự. Các cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng, cơ quan tiến hành tố tụng có trách nhiệm phối hợp, tạo điều kiện để người thuộc diện được trợ giúp pháp lý thực hiện quyền của mình và để người thực hiện trợ giúp pháp lý tham gia tố tụng theo quy định.
Luật cũng xác định trách nhiệm của chính quyền cấp xã trong phối hợp với Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước. Đây là cơ sở quan trọng để tăng cường phát hiện, giới thiệu người thuộc diện được trợ giúp pháp lý, nhất là người nghèo, người khuyết tật, trẻ em, đồng bào dân tộc thiểu số và người sinh sống ở địa bàn khó khăn.
Việc triển khai các quy định mới cần gắn với nâng cao năng lực số, bảo đảm an toàn thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân và tăng cường phối hợp giữa Sở Tư pháp, Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước, cơ quan Công an, Viện Kiểm sát nhân dân, Tòa án nhân dân và UBND cấp xã.
5. Bảo đảm nguồn lực, nâng cao chất lượng và hiệu quả trợ giúp pháp lý
Luật sửa đổi quy định về kinh phí trợ giúp pháp lý theo hướng bố trí trong dự toán ngân sách nhà nước hằng năm của cơ quan thực hiện quản lý nhà nước về trợ giúp pháp lý, phù hợp với pháp luật về ngân sách nhà nước, đầu tư công, khoa học, công nghệ, chuyển đổi số và pháp luật có liên quan.
Đối với địa phương chưa tự cân đối được ngân sách, Luật quy định ưu tiên bố trí ngân sách từ số bổ sung cân đối ngân sách hằng năm để hỗ trợ thực hiện các vụ việc trợ giúp pháp lý phức tạp, điển hình. Đây là cơ sở để quan tâm nguồn lực cho những vụ việc đòi hỏi chuyên môn cao, có tính chất đặc biệt hoặc có ý nghĩa quan trọng trong bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người dân.
Bên cạnh đó, các quy định về hồ sơ vụ việc, hướng dẫn chuyên môn, nghiệp vụ, đánh giá chất lượng và hiệu quả vụ việc, chế độ báo cáo và thống kê tiếp tục được hoàn thiện. Việc thực hiện nghiêm các quy định này góp phần nâng cao tính thống nhất, minh bạch trong quản lý, tạo cơ sở đánh giá thực chất chất lượng dịch vụ trợ giúp pháp lý và kịp thời tháo gỡ khó khăn, vướng mắc phát sinh.
Đối với địa phương chưa tự cân đối được ngân sách, Luật quy định ưu tiên bố trí ngân sách từ số bổ sung cân đối ngân sách hằng năm để hỗ trợ thực hiện các vụ việc trợ giúp pháp lý phức tạp, điển hình. Đây là cơ sở để quan tâm nguồn lực cho những vụ việc đòi hỏi chuyên môn cao, có tính chất đặc biệt hoặc có ý nghĩa quan trọng trong bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người dân.
Bên cạnh đó, các quy định về hồ sơ vụ việc, hướng dẫn chuyên môn, nghiệp vụ, đánh giá chất lượng và hiệu quả vụ việc, chế độ báo cáo và thống kê tiếp tục được hoàn thiện. Việc thực hiện nghiêm các quy định này góp phần nâng cao tính thống nhất, minh bạch trong quản lý, tạo cơ sở đánh giá thực chất chất lượng dịch vụ trợ giúp pháp lý và kịp thời tháo gỡ khó khăn, vướng mắc phát sinh.
6. Chủ động triển khai Luật, đưa chính sách trợ giúp pháp lý đến gần người dân
Luật số 05/2026/QH16 có hiệu lực thi hành từ ngày 01 tháng 01 năm 2027. Để triển khai kịp thời, thống nhất và hiệu quả, các cơ quan, tổ chức có liên quan cần chủ động nghiên cứu, phổ biến quy định mới; rà soát quy trình nghiệp vụ, nhân sự, cơ sở vật chất và nguồn lực phục vụ công tác trợ giúp pháp lý.
Đối với tỉnh Gia Lai, Sở Tư pháp cần tham mưu UBND tỉnh tổ chức triển khai Luật theo thẩm quyền; rà soát nhu cầu trợ giúp pháp lý trên địa bàn; tăng cường phối hợp với các cơ quan tiến hành tố tụng và UBND cấp xã trong việc phát hiện, giải thích, giới thiệu người thuộc diện được trợ giúp pháp lý. Đồng thời, chú trọng nâng cao chất lượng đội ngũ trợ giúp viên pháp lý, cộng tác viên; đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số và đổi mới hình thức truyền thông phù hợp với từng nhóm đối tượng.
Công tác tuyên truyền cần ưu tiên địa bàn vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số; sử dụng ngôn ngữ, hình thức truyền tải dễ hiểu, dễ tiếp cận, kết hợp truyền thông trực tiếp tại cơ sở với các kênh thông tin phù hợp. Qua đó, giúp người dân hiểu rõ quyền được trợ giúp pháp lý, chủ động tìm kiếm sự hỗ trợ và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình.
Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý năm 2026 tiếp tục khẳng định vai trò của trợ giúp pháp lý trong bảo đảm công bằng, bình đẳng trước pháp luật và quyền tiếp cận công lý. Việc triển khai hiệu quả các quy định mới sẽ góp phần nâng cao chất lượng dịch vụ pháp lý miễn phí, củng cố niềm tin của Nhân dân và bảo đảm chính sách trợ giúp pháp lý đến đúng đối tượng, kịp thời và thiết thực.
Đối với tỉnh Gia Lai, Sở Tư pháp cần tham mưu UBND tỉnh tổ chức triển khai Luật theo thẩm quyền; rà soát nhu cầu trợ giúp pháp lý trên địa bàn; tăng cường phối hợp với các cơ quan tiến hành tố tụng và UBND cấp xã trong việc phát hiện, giải thích, giới thiệu người thuộc diện được trợ giúp pháp lý. Đồng thời, chú trọng nâng cao chất lượng đội ngũ trợ giúp viên pháp lý, cộng tác viên; đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số và đổi mới hình thức truyền thông phù hợp với từng nhóm đối tượng.
Công tác tuyên truyền cần ưu tiên địa bàn vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số; sử dụng ngôn ngữ, hình thức truyền tải dễ hiểu, dễ tiếp cận, kết hợp truyền thông trực tiếp tại cơ sở với các kênh thông tin phù hợp. Qua đó, giúp người dân hiểu rõ quyền được trợ giúp pháp lý, chủ động tìm kiếm sự hỗ trợ và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình.
Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý năm 2026 tiếp tục khẳng định vai trò của trợ giúp pháp lý trong bảo đảm công bằng, bình đẳng trước pháp luật và quyền tiếp cận công lý. Việc triển khai hiệu quả các quy định mới sẽ góp phần nâng cao chất lượng dịch vụ pháp lý miễn phí, củng cố niềm tin của Nhân dân và bảo đảm chính sách trợ giúp pháp lý đến đúng đối tượng, kịp thời và thiết thực.
Tác giả bài viết: Hoài Nam
Danh mục